Ruda

Ruda koło Mielca 

Położona na skraju Puszczy Sandomierskiej wieś Ruda założona została prawdopodobnie w XV wieku. Tereny te należały wówczas do rodu Ligązów, którzy zainteresowani byli rozwojem osadnictwa w swoich dobrach. Nową wieś lokowano na prawie niemieckim, na tzw. surowym korzeniu. Właściciel terenu, czyli pan feudalny zawierał kontrakt lokacyjny z tzw. zasadźcą, czyli sołtysem wsi. Sprowadzeni przez zasadzce osadnicy otrzymywali na ogół po jednym łanie pola (około 25 ha). Gospodarstwo było własnością pana i on z tego tytułu otrzymywał z niego czynsz. Jednocześnie jednak dzierżawa ta była dziedziczna. Sołtys na ogół otrzymywał co najmniej dwa łany ziemi wolnej od czynszu. Cechą charakterystyczną osadnictwa na prawic niemieckim był tzw. okres wolnizny, to znaczy zwolnienia osadników z czynszu na okres od 2 do 24 lat. Po upływie tego okresu płacono czynsz w pieniądzu i zbożu, a także odrabiano niewielką pańszczyzną. Osadnik uzyskiwał wolność, tzn. prawo opuszczeniu wsi po tylu latach, ile wynosił okres wolnizny. System ten w znaczący sposób przyczynił się do rozwoju osadnictwa -przynosił korzyści zarówno panu feudalnemu, jak i osadnikom.
Jak już wspomniano właścicielami tych trenów byli Ligęzowic (herbu Półkozic), jeden z bardziej znaczących rodów Polski średniowiecznej. Lokacją Rudy wiązać można z osobą Mikołaja Ligęzy, który już od 1501 roku był właścicielem dóbr przecławskich. Wieś Ruda wymieniona jest w „Księdze uposażeń" z roku 1529 jako lokowana na surowym korzeniu ( Ruda in cruda radice). Z kolei „Księga uposażeń" z roku 1536 wymienia w Rudzie 13 kmieci, z których cześć nadal pozostawała w stanic wolnizny. Kmiecie, którzy gospodarowali już na gruntach wykarczowanych płacili po 6 groszy czynszu, dawali po 9 jaj, 2 kury i 4 grosze za łój. We wsi była już karczma oraz trzy sadzawki. W Rudzie funkcjonował też zakład kuźniczy. Mikołaj Ligąza wykorzystał bowiem występujące tu rudy darniowe do produkcji surowca dla okolicznych warsztatów kowalskich i ślusarskich.
Dla uniknięcia zatargów sąsiedzkich, w 1513 roku Mikołaj Ligąza przeprowadził z Janem Tarnowskim, właścicielem klucza wiewióreckiego, urzędowe rozgraniczenie Rudy od Zasowa.
Przez wieś przebiegały dwa trakty. Jeden stanowił drogę boczną od szlaku sandomierskiego i prowadził do Zasowa i Wiewiórki, drugi zaś wiódł z Rudy do Przecławia. Na tym drugim Ligęzowie pobierali cło mostowe (1564).

Kolejnym właścicielem klucza przcławskiego był Stefan Li-gęza. Wkrótce jednak część swoich dóbr, w tym Rudę przekazał on w posagu swej córce, Elżbiecie. Wyszła ona w roku 1577 za mąż za ówczesnego kasztelana bieckiego, Mikołaja Firleja. W roku 15X1 na części gruntów rudzkich lokowano Radomyśl.

HERB POŁKOZIC - Głowa ośla szara powinna być w polu czerwonym. Na hełmie z korony pół kozy, w prawej stronie tarczy skic głowa wyskakuje tak, że nogi u niej przednie do góry zadarte, rogi na grzbiet złożone.
K. Niesiecki .Herbarz, VII,362

LIGĘZOWIE -jedna z najdawniejszych znanych polskich rodzin senatorskich. Nazwisko wzięte od słowiańskiego imienia Ligęzv v. Liganza. Ród wywodził się z województwa łęczyckiego, ale już w XIV w. posiadał znaczne dobra w województwie krakowskim, m.in. dobra przecławskie.

Kolejnymi właścicielami dóbr radomyskich, w tym i Rudy, byli Mierzejowscy i Wodziccy. Na ogół dobra swe oddawali oni w dzierżawę. Znany jest dokument, w którym chłopi z Dulczy Małej skarżą się na dzierżawcę Kuczkowskiego, którego ekonom mocno dał się mieszkańcom we znaki.

,,(...) lecz do karania ma on w Rudzie (Kuczkowski —AP) ekonoma, któremu każe przyjechać bić. On laki jest wyniosły do bicia, że jak da komu pięć plag, to się z pięć tygodni nie może obaczyć, a gdy da komu z dziesięć plag, to i wstać z miejsca nie może. Więc my przez ten upadek zaprzęgów nic podsiewali i nie mogąc bydło wytrzymać dorobić do nowego mroku, ponajmowali się kmiecie przed gody. (...)".

Z początkiem XIX wieku Ruda przeszła we władanie rodziny Stadnickich.. W 1813 roku Ignacy Stadnicki odstąpił prawo propinacji (wyszynku wódki) w Rudzie Berłowi Wigderowi i zobowiązał go do budowy browaru. W latach 30-tych XIX wieku tereny te zakupili Józef i Olimpia Bobrowscy. Rządy Olimpii, która po śmierci męża sama zarządzała majątkiem, doprowadziły do jego upadku. W roku 1869 zaczęły się licytacje poszczególnych jego składników. Tak też stało się z Rudą. W roku 1886 dobra rudzkie nabyli w większości Antonina i Ludwik Kostórkiewiczowie. Po nich dobra te przejęli ich synowie - Szymon i Piotr. Około 1890 r. na podarowanym przez Piotra gruncie wybudowano miejscową szkołę, a w roku 1918 część swoich gruntów Szymon oddał pod budowę kościoła. 16 maja 1998, w rocznicę śmierci Szymona Kostórkiewicza, odbył się kolejny zjazd rodzinny. Uczestniczyli w nim głównie wnukowie i prawnukowie Szymona i Julii z Gardul-skich Kostórkiewiczów. Po Mszy Św., która odprawił proboszcz parafii Ruda, ks. Roman Wrona, odbyło się uroczyste odsłonięcie wmurowanej w przedsionku kościoła tablicy pamiątkowej poświęconej Kostór-kiewiczom. Tablicę odsłoniła wnuczka Szymona i Julii - Wanda Asboth z Krakowa. Inicjatorem zjazdu był p. Tadeusz Kucz, syn pułkownika WP i wnuk Szymona i Julii.
Po wojnie powstał w Rudzie Ośrodek Zdrowia, podlegający Przychodni Rejonowej w Radomyślu Wielkim. Ośrodek do dziś obsługuje mieszkańców Rudy i Dąbrówki Wisłockiej. 28 czerwca 1997 odbył się w Rudzie zjazd rodu Kostórkiewiczów. 
W r. 1853 w Rudzie mieszkało 666 katolików. W latach 80-tych XIX wieku własność Kostórkiewiczów w Rudzie obejmowała 1725 mórg, z czego 1184 było ziemi ornej, 146 -łąki i ogrody, 69- pastwiska i 26 - lasy. Z kolei własność tzw. mniejsza, a więc pozostająca we władaniu chłopów, wynosiła łącznie 2601 mórg, z czego 2055 ziemi ornej, 220 - łąki, 282- pastwiska i. 44 lasy. We wsi mieszkało wówczas 1197 osób, z czego 1148 to katolicy, 49 - Izraelici. W 20 lat później, w roku 1905 , w Rudzie zamieszkiwało już 1569 osób.
W roku 1900 wieś zajmowała 1801 ha powierzchni. Zamieszkiwało ją 1468 osób, w tym 725 mężczyzn i i 743 kobiety. Żydów było tylko 8. Wieś liczyła 291 domów. Funkcjonowała tu już 1-klasowa szkoła. Wieś dzieliła się na: Biesów (78 domów - 401 mieszkańców), Biesów pod Szabowcem (12 domów - 58 mieszkańców), Podlesie z Ką-dziołkami (18 domów - 60 mieszkańców), Rudę Dolną (76 domów -382 mieszkańców), Rudę Górną (71 domów-362 mieszkańców), Rudę Średnią (40 domów - 196 mieszkańców) i Zastawie (1 dom bez mieszkańców).
Przykładową gwarę rudzką z przełomu wieków prezentuje wypowiedź jej mieszkańca, spisana w roku 1970, 77-letniego wówczas Wojciecha Piekary: 

„Hawok na Rudzie nazywaj o pole „Zastawie". Jeszcze z ojców słyszołem, że się tam mioł zapaść wielgi kościół. Zostoł po nim stawek, co go nazywaju „Złoty Staw:". Tam straszyło. Pokazywały się krowy, psy, konie, ludzi wodziło. Jednego wieczora gościńcem koło „Zastawia" szed gospodorz. Koło gościńca były doły, co zostały po kami-mach wybranych na brukowanie i głymboko rowa. Gospodorz zoboczył chłopoka w czerwonym ubraniu z psym w tym rowie. Wloz i ón tam bo myśloł, że chłopok ni może się stamtąd wydostać, a chłopok go wodziuł po tych dołach. Chłop chcioł wylość, ale nie potrafiuł. Krzyczoł ratunku i i dopiro wyloz z dołów, jak mu ludzie ze wsi pomogli. Strasznie go tyn diabeł sponiwiroł."

Lata I wojny światowej zdecydowanie pogorszyły sytuację ekonomiczną mieszkańców. Już we wrześniu 1914 roku tereny te zajęły wojska rosyjskie. Po tygodniowej okupacji Rosjanie ustąpili pod naciskiem ofensywy austriackiej. W miesiąc później, w listopadzie tr. przez wieś znów przeszła nawała wojenna. Tym razem Rosjanie pozostali do maja 1915 roku., kiedy to po raz kolejny wyparli ich Austriacy.
Po wojnie, w roku 1921 we wsi zamieszkiwało 1814 osób. Z tej liczby 449 było bezrolnych, 409 potrzebowało stałej pomocy aprowiza-cyjnej, a tylko 296 samodzielnie produkowało żywność.
W roku 1930 majątek Ruda Górna Szymona Kostórkiewicza liczył 331 ha, a majątek Ruda Dolna Piotra Kostórkiewicza - 140 ha. W okresie międzywojennym wieś aktywizowała się politycznie. Duże wpływy posiadali tu ludowcy. M. in. działacze z Rudy wystosowali w roku 1927, podobnie jak mieszkańcy wielu innych wiosek, protest do władz w związku z planowaną reformą samorządową.
Przed wybuchem II wojny światowej w Rudzie zamieszkiwało 28 osób pochodzenia żydowskiego. Kiedy jednak Niemcy przystąpili do „ rozwiązywania kwestii żydowskiej ", wiele z tych osób opuściło Rudę, część ukrywała się w okolicznych lasach, część zaś u znajomych gospodarzy. W Rudzie kilku Żydów ukrywał, w nieużytkowanym domu, Michał Król. Podobnie postępował Stanisław Cisło i wielu innych. Mimo to wiosną 1943, w czasie kontroli mieszkań, Niemcy znaleźli i zamordowali 6 Żydów. M. in. znana jest historia radomyskiego krawca, Joska Eisiga. Ukrywał się on w Rudzie otrzymując za świadczone usługi krawieckie nocleg i pożywienie. W czasie przeszukań Niemcy zatrzymali spośród mieszkańców Rudy zakładników. Schwytany Eisis wyznał Niemcom swoje nazwisko oraz nazwisko gospodarza, u którego znalazł schronienie. Ten, w obawie przed represjami niemieckimi, przebił Eisiga widłami. 22 marca 1944r. oddział LSB Jana Błachowicza („Kropidło"), w sile 45 osób, zaatakował w rudzkim lesie niemiecką kolumną samochodów. Zdobyto wówczas 2 samochody ciężarowe oraz dużą ilość broni i amunicji. 5 partyzantów zostało rannych.
W dniu 27 czerwca 1944r. oddział Aleksandra Rusina („Ru-sal"), działający w ramach Placówki AK Przecław, dokonał akcji zbrojnej na mleczarnię w Rudzie. Skonfiskowano 150 kg masła, zniszczono urządzenia oraz wykazy dostawców. 15 sierpnia 1944 roku, w godzinach popołudniowych, do Rudy wkroczyły wojska sowieckie. Tym samym zakończył się blisko 5-letni okres okupacji hitlerowskiej. W budynku szkolnym Rosjanie zorganizowali szpital przyfrontowy.
Do roku 1955 Ruda podlegała administracyjnie pod gminę Ra-domyśl Wielki. W roku 1955 utworzono Gromadę Ruda, która obejmowała swym zasięgiem też Dąbrówkę Wisłocką. Taki stan utrzymał się do roku 1973, kiedy to ponownie obie miejscowości weszły w skład gminy Radomyśl Wielki. W roku 1960 założono Gromadzką Bibliotekę Publiczną, która obsługiwała też punkt biblioteczny w Dąbrówce Wisłockiej.
W roku 1966, przy okazji budowy szkoły, pierwszych 80 domów uzyskało podłączenie do sieci energetycznej. Stało się to dzięki staraniom ówczesnego kierownika placówki, p. Aleksandra Wilka, a związane było z uruchomieniem w nowej szkole centralnego ogrzewania. Na początku lat 70-tych wybudowano, w dużej mierze czynem społecznym,, nowy Dom Strażaka. 16 czerwca 1991 r. drużyna seniorów OSP Ruda zajęła 1 miejsce w Gminnych Zawodach Sportowo — Pożarniczych. W 1992 i 1993 najlepsi okazali się seniorzy i juniorzy młodsi z Rudy. 7 czerwca 1998 zorganizowano uroczyste obchody 80-lecia OSP w Rudzie.